భాస్కర శతకం
1. పద్యం
ఒక్కఁడె చాలు నిశ్చల బలోన్నతుఁ డెంతటి కార్యమైనఁ దాఁ
జక్క నొనర్పఁ గౌరవు లసంఖ్యులు పట్టఁ గజేనుకోటులం
జిక్కఁగ నీక తత్ప్రబల సేన ననేక శిలీముఖంబులన్
మొక్కవడంగఁ జేసి తుదముట్టఁడె యొక్క కిరీటి భాస్కరా! []
- దృఢమైన సంకల్పం, శక్తి కలిగిన ఒక్కరు చాలు ఎంత పెద్ద కష్టమైనా లేదా గొప్ప కార్యమైనా చక్కగా పూర్తి చేయడానికి.
- కౌరవులు ఎంతోమంది సైన్యంతో గోగ్రహణం సమయంలో ఆవులను తోలుకుపోతుంటే, అర్జునుడు ఒక్కడే వాళ్లందరినీ ఎదిరించి ఓడించి గోవులను కాపాడలేదా?
శ్రీగల భాగ్యశాలిఁగడుఁ జేరఁగ వత్తురు తారు దారె దూ
రాగమన ప్రయాసమున కాదట నోర్చియునైన నిల్వ ను
ద్యోగము చేసి; రత్ననిల యుండని కాదె సమస్త వాహినుల్
సాగరు జేరుటెల్ల ముని సన్నుత మద్గురుమూర్తి భాస్కరా!
భావం
ఓ సూర్యభగవానుడా! సముద్రంలో అమూల్యమైన రత్నాలు ఉన్నందున నదులన్నీ ఎంతో దూరం ప్రయాణించి అలసటను భరించి అయినా సముద్రంలోనే కలుస్తాయి. అదే విధంగా ఆపదలో ఉన్నవారు తమ కష్టాలను తొలగించగలిగే సంపన్నులను, సామర్థ్యవంతులను ఆశ్రయిస్తారు. ఇది సహజమైన లోకధర్మం.
ప్రతిపదార్థం
ముని సన్నుత – మునులచే ప్రశంసింపబడినవాడు.
సద్గురుమూర్తి – గురువుతో సమానమైనవాడు.
భాస్కరా – ఓ సూర్యభగవానుడా!
దూరాగమన ప్రయాసము – దూర ప్రయాణం వల్ల కలిగిన అలసట.
ఓర్చియున్ – భరించి.
ఉద్యోగము చేసి – శ్రమించి, ప్రయత్నించి.
శ్రీగల భాగ్యశాలి – ధనవంతుడు.
సమస్త వాహినులు – నదులన్నీ.
రత్ననిలయుడు – రత్నాల నిలయమైన సముద్రుడు.
వివరణ
ఆపదలో ఉన్నప్పుడు మనకు సహాయం చేయగల వ్యక్తినే ఆశ్రయించాలి. మనలాగే ఇబ్బందుల్లో ఉన్నవారిని ఆశ్రయించడం వల్ల ప్రయోజనం ఉండదు. నదులు సముద్రాన్ని చేరినట్లే, విద్యలో సందేహాలు వచ్చినప్పుడు పండితులను సంప్రదిస్తేనే సరైన జ్ఞానం లభిస్తుంది.
2. పద్యం
కట్టడ దప్పి తాము చెడు కార్యము చేయుచునుండిరేని దో
బుట్టిన వారినైన విడిపోవుట కార్యము; దౌర్మదాంధ్యమున్
దొట్టిన రావణాసురునితో నెడబాసి విభీషణాఖ్యుడా
పట్టున రాము జేరి చిరపట్టము గట్టుకొనండె భాస్కరా!
భావం
తప్పుదారిలో నడుస్తూ చెడు పనులు చేసే వ్యక్తి సొంత సోదరుడైనా అతనిని విడిచిపెట్టడం శ్రేయస్కరం. రావణుడు అధర్మమార్గాన్ని అనుసరించగా, విభీషణుడు అతన్ని విడిచి శ్రీరాముని ఆశ్రయించి లంకకు రాజయ్యాడు.
ప్రతిపదార్థం
కట్టడ దప్పి – దారి తప్పి.
చెడు కార్యము – దుష్కార్యం.
తోబుట్టినవారు – సోదరులు.
విడిపోవుట – దూరమవడం.
దౌర్మదాంధ్యము – అహంకారంతో కూడిన దుర్మార్గం.
ఎడబాసి – విడిచి.
చిరపట్టము – శాశ్వత రాజ్యం.
వివరణ
కుటుంబ సభ్యుడైనా అధర్మాన్ని అనుసరిస్తే అతనిని సమర్థించడం సరికాదు. చెడును విడిచి ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవారికే శాశ్వతమైన మేలు కలుగుతుంది.
3. పద్యం
పలుమరు సజ్జనుండు ప్రియభాషల పల్కు కఠోర వాక్యముల్
పలుక డొకానొకప్పుడవి పల్కిన గీడును గాదు నిక్కమే
చలువకు వచ్చి మేఘుడొక జాడను దా వడగండ్ల రాల్పినన్
శిలలగునౌట వేగిరమె శీతల నీరము గాక భాస్కరా!
భావం
మంచివారు ఎల్లప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడతారు. అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే కఠినంగా మాట్లాడినా, వారి మాటలు చివరకు మేలు చేస్తాయి. మేఘం వడగళ్లను కురిపించినా అవి చివరికి నీరుగా మారి ఉపయోగపడినట్లే.
ప్రతిపదార్థం
వివరణ
సజ్జనుల కఠినమైన మాటలు కూడా మన మేలుకోసమే ఉంటాయి. వాటిని కోపంగా కాకుండా సలహాగా స్వీకరిస్తే మనకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది.
4. పద్యం
అలఘు గుణ ప్రసిద్ధుడగు నట్టి ఘనుండొక డిష్టుడై తనన్
వలచి యొకించు కేమిడిన వానికి మిక్కిలి మేలు చేయగా
తెలిసి కుచేలుడొక్క కొణిదెం డటుకుల్ దనకిచ్చిన మహా
ఫలదుడు కృష్ణుడత్యధిక భాగ్యము నాతనికిడె భాస్కరా!
భావం
ఉన్నత గుణాలు కలిగిన మహానుభావులు చిన్న కానుకను కూడా ప్రేమతో స్వీకరిస్తారు. కుచేలుడు ఇచ్చిన కొద్దిపాటి అటుకులకు ప్రతిగా శ్రీకృష్ణుడు అపారమైన సంపదను ప్రసాదించాడు.
ప్రతిపదార్థం
అలఘు గుణ ప్రసిద్ధుడు – గొప్ప గుణాలు కలవాడు.
ఘనుడు – మహానుభావుడు.
ఇష్టుడు – స్నేహితుడు.
కొణిదెడు అటుకులు – కొద్దిపాటి అటుకులు.
మహాఫలదుడు – గొప్ప ఫలితాలను ఇచ్చేవాడు.
వివరణ
సహాయం విలువ దాని పరిమాణంలో కాదు, మనసులో ఉంటుంది. నిజమైన స్నేహం, ప్రేమతో ఇచ్చిన చిన్న కానుకను కూడా గొప్పవారు ఎంతో విలువైనదిగా భావిస్తారు.
5. పద్యం
ఎడపక దుర్జనుండొరుల కెంతయు గీడొనరించును గాని యే
యెడలను మేలు సేయడొక యించుకయైనను; జీడపుర్వు తా
జెడదిను నింతెకాక పుడిసెండు జలంబిడి పెంచనేర్చునే
పొడవగుచున్న పుష్ప ఫలభూరుహ మొక్కటిైనె న భాస్కరా!
భావం
దుర్జనులు ఎల్లప్పుడూ ఇతరులకు హాని చేస్తారు. వారికి మంచి చేయాలనే భావన ఉండదు. చీడపురుగు చెట్టుకు నీళ్లు పోయకుండా దానిని నాశనం చేసినట్లే దుర్మార్గులు సమాజానికి హాని కలిగిస్తారు.
ప్రతిపదార్థం
వివరణ
దుర్జనుల సహవాసం ఎప్పుడూ ప్రమాదకరం. వారు తమకు మాత్రమే కాదు, ఇతరుల అభివృద్ధికీ అడ్డంకిగా మారుతారు. అందువల్ల అలాంటి వారిని దూరంగా ఉంచడం మంచిది.
6. పద్యం
తెలియని కార్యమెల్ల గడతేర్చుటకొక్క వివేకి జేకొనన్
వలయునట్లైన దిద్దుకొనవచ్చు బ్రయోజన మాంద్యమేమియుం
గలుగదు ఫాలమందు దిలకంబిడునప్పుడు చేతనద్దమున్
గలిగిన జక్క జేసికొను గాదె నరుండది చూచి భాస్కరా!
భావం
తనకు తెలియని పనిని చేయాల్సి వచ్చినప్పుడు అనుభవజ్ఞుల సలహా తీసుకుంటే ఆ పనిని సులభంగా, తప్పులేకుండా పూర్తి చేయవచ్చు. అద్దంలో చూసుకొని తిలకం సరిగా పెట్టుకున్నట్లే, సరైన మార్గదర్శకత్వం విజయానికి దోహదపడుతుంది.
ప్రతిపదార్థం
వివరణ
తెలియని విషయాన్ని అడిగి తెలుసుకోవడం తెలివైన లక్షణం. అనుభవం ఉన్నవారి సలహా తీసుకోవడం వల్ల తప్పులు తగ్గి పని సక్రమంగా పూర్తవుతుంది.
7. పద్యం
చదువది యెంత గల్గిన రసజ్ఞత యించుక చాలకున్న నా
చదువు నిరర్థకంబు గుణసంయుతులు మెచ్చ రెచ్చటం
బదునుగ మంచికూర నలపాకము చేసిననైన నందు నిం
పొదవెడు నుప్పు లేక రుచిపుట్టగ నేర్చునటయ్య భాస్కరా!
భావం
ఎంత చదువుకున్నా ఆ విద్య యొక్క సారాన్ని గ్రహించకపోతే ఆ విద్య ప్రయోజనం ఇవ్వదు. ఉప్పు లేకుండా చేసిన రుచికరమైన వంటకు రుచి లేకపోయినట్లే, అవగాహనలేని విద్య విలువను కోల్పోతుంది.
ప్రతిపదార్థం
రసజ్ఞత – సారాన్ని గ్రహించే సామర్థ్యం.
నిరర్థకము – ప్రయోజనం లేనిది.
గుణసంయుతులు – సద్గుణాలు కలిగినవారు.
నలపాకము – నలమహారాజు చేసిన వంట.
ఉప్పు – లవణం.
వివరణ
విద్య అంటే కేవలం పుస్తక జ్ఞానం కాదు; దాని సారాన్ని అర్థం చేసుకుని జీవితంలో ఆచరించడం ముఖ్యం. అవగాహనతో కూడిన విద్య మాత్రమే వ్యక్తిత్వ వికాసానికి, సమాజాభివృద్ధికి దోహదపడుతుంది. అందుకే చదివిన విషయాన్ని అర్థం చేసుకొని ఆచరణలో పెట్టినప్పుడే విద్యకు నిజమైన విలువ ఏర్పడుతుంది.
