క్షీణ యుగము

క్షీణ యుగం 1775 నుండి 1875 వరకు

కంకటి పాపరాజు విష్ణు మాయ విలాసం అనే యక్షగానం,

 ఉత్తర రామాయణం అనే మహాకావ్యం రాశారు.

మదన గోపాల స్వామి కి అంకితం ఇచ్చాడు.

పుష్పగిరి తిమ్మన 18వ శతాబ్దం కి చెందిన వాడు కవిత్ర బిరుదు ఇతని రచనలు సమీర కుమార విజయం అనే పురాణం సుభాషిత త్రిశతి అనువాదం శతకం అసలు వీరి రచనలో చిత్ర కవిత్వం ప్రదర్శించారు.

ప్రబంధ యుగము

"ప్రబంధ యుగము"

1500-1600 : రాయల యుగము దీనినే "ప్రబంధ యుగము" అని కూడా అంటారు. విజయనగర చారిత్రక శకానికి చెందిన చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆదరణలో 16 వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో తెలుగు సాహిత్యపు స్వర్ణయుగం వికసించింది.స్వతహాగా కవియైన మహారాజు తన ఆముక్తమాల్యద తో ప్రబంధం అన్న కవిత్వరూపాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలంలో అతి ప్రముఖ కవులైన అష్టదిగ్గజాల తో ఆయన ఆస్థానం శోభిల్లింది.

పదిహేనవ శతాబ్దంలో ప్రారంభమైన ప్రబంధ యుగము తరువాత రెండు శతాబ్దాలు తెలుగు సాహితీ జగత్తును ఏలింది

శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు (పా.1509-1529) అత్యంత ప్రసిద్ధ విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి. సాళువ నరసనాయకుడి వద్ద మహాదండనాయకుడుగా పనిచేసిన తుళువ నరసనాయకుని మూడవ కుమారుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. నరసనాయకుడు పెనుకొండలో ఉండగా, రెండవ భార్య నాగలాంబకు జన్మించాడు కృష్ణదేవరాయలు. ఈయన పాలనలో విజయనగర సామ్రాజ్యము అత్యున్నతస్థితికి చేరుకున్నది. 

కృష్ణరాయలు తిమ్మరుసును పితృసమానునిగా గౌరవించి "అప్పాజీ" (తండ్రిగారు) అని పిలిచేవాడు.రాయలు, తుళువ నరస నాయకుని రెండవ భార్య అయిన నాగలాంబ (తెలుగు ఆడపడుచు) కుమారుడు. ఇతను ఇరవై సంవత్సరాల వయసులో ఫిబ్రవరి 4, 1509న విజయనగర రత్నసింహాసనాన్ని అధిష్ఠించినాడు. 

ఇతని పట్టాభిషేకానికి అడ్డురానున్న అచ్యుత రాయలు నూ, వీర నరసింహ రాయలు నూ, అనుచరులనూ తిమ్మరుసు సుదూరంలో ఉన్న దుర్గములలో బంధించినాడు. రాయలు తల్లి నాగలాంబ గండికోట ను పాలించిన పెమ్మసాని నాయకులు ఆడపడుచు.

సాహిత్య పోషణ:

కృష్ణదేవరాయలు స్వయంగా కవిపండితుడు కూడా కావడంతో ఇతనికి సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు అని బిరుదు. 

సంస్కృతంలో జాంబవతీ కళ్యాణము, 

మదాలసాచరితము, 

సత్యవధూపరిణయము, 

సకలకథాసారసంగ్రహము, 

జ్ఞానచింతామణి, 

రసమంజరి తదితర గ్రంథములు, 

తెలుగులో ఆముక్తమాల్యద లేక గోదాదేవి కథ అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. 

తెలుగదేల యన్న దేశంబు తెలుగేను 

తెలుగు రేడ నేను తెలుగొకొండ 

ఎల్ల జనులు వినగ ఎరుగవే బాసాడి 

దేశభాష లందు తెలుగు లెస్స అన్న పలుకులు రాయలు వ్రాసినవే.